تبلیغات
سوسا وب تولز - ابزار رایگان وبلاگ
فارسی دوره راهنمایی - وندهای تصریفی و اشتقاقی
دوشنبه 11 اردیبهشت 1391

وندهای تصریفی و اشتقاقی

   نوشته شده توسط: محمود صیادی    نوع مطلب :معنی اشعار فارسی سال سوم ،

وندهای تصریفی واشتقاقی زبان فارسی

وندهادربیشترزبان ها,به ویژه زبان های برآمده اززبان هندواروپایی،نقش عمده ومهمی رادرزایایی،خلاقیت وواژه سازی یاتعریف واژه ها ایفاکرده ومی کند.پژوهشگران زبان فارسی ازوند به نام «تکواژوابسته»و«تکواژدستوری» نام می برند.

باتوجه به نکات بالا،وند آن جزءاززبان فارسی است که ازیک یاچند واج تشکیل شده و فاقدمعنی

وکاربرد مستقل است. اینِ «وند» به دیگرتکواژها یاواژه ها اضافه می شودتا یا بربارمعنایی آن هابیفزاید،یامقوله ی دستوری آن ها راتغییردهد ویا موجب صرف آن ها گردد.مانند«-َ ش»درواژه ی دانش،«با»درواژه ی باادب،«ها» درکتاب ها.

وندهای زبان فارسی با توجه به جایگاهی که اشغال می کنند به پیشوند،میانوند،پسوند تقسیم می گردند.

پیشوند:وندی است که به اول واژه یا تکواژمی پیوند د.مانند نا- نادان   بی- بی خرد

میانوند:وندی است که درمیان دوتکواژیا واژه ظاهرمی شودوآن هارابه یک واژه ی مشتق مرکب تبدیل نماید.مانند«و»- گفت وگو  «ا»- گوناگون   «تا»- سرتاسر  «به»- دست به عصا.

پسوند:وندی است که به آخرواژه یا تکواژآزاد اضافه گردد.مانند «مند»- دانشمند  «ن»- گفتن.   وندهای زبان فارسی با توجه به نقشی که ایفا می کنند به وندهای تصریفی واشتقاقی تقسیم می گردند.

وندهای تصریفی

وندهایی هستند که واژه هارابرای قرارگرفتن درساختارنحوی آماده می کنندوبه آن ها قابلیت«صرفه شدن،تصریف» می دهند. بنابراین،این وندها نه واژه ی جدیدی می سازند ونه مقوله ی دستوری واژه را تغییرمی دهند.مانند نشانه ی جمع«ان»دردرختان،شناسه ی «م» درفعل«رفتم».

این وندهادارای ویژگی های مهمی به این شرح هستند:

1-وندهای تصریفی نسبتاً قاعده مندومنظم هستند. برای نمونه «وند» اشتقاقی«ار»که به آخربن ماضی اضافه می شودوواژه های اشتقاقی چون«دیدار،گفتار،رفتارو000»رامی سازد. درعین حال استفاده ازاین قاعده دربسیاری ازبن های ماضی مثل «فرستاد،خوابید،ترسید000» امکان ندارد. درمقابل وندتصریفی شناسه به آخراکثریت قریب به اتفاق افعال ماضی ومضارع اضافه می شود.

 2- وندهای تصریفی به طبقه ی بسته ومحدودی درزبان فارسی تعلق دارند. به عبارت دیگرشماراین وندها درزبان فارسی معیّن وثابت است.

3- وندهای تصریفی دراغلب زبان هابومی هستند،کمترزبانی رامی توان امروزه سراغ گرفت که تعدادقابل ملاحظه ای ازوندهای تصریفی خودرااززبان-های دیگرعاریه گرفته باشد،درزبان فارسی به جزنشانه های جمع عربی بقیه ی«وندهای تصریفی» بومی هستند. نشانه های جمع عربی (ین،ون،ات) دخیل درزبان فارسی فقط به آخرواژه های مفردعربی دخیل درزبان فارسی اضافه می شوند.

 4- اکثریت قریب به اتفاق،وندهای تصریفی زبان فارسی پسوندهستند.میانوند دربین این وندهاوجودنداردوپیشوندهاهم عبارت انداز:«می»(نشانه ی ماضی استمراری ومضارع اخباری) «ن» نفی که به اول افعال اضافه می شود و«ب» که به اول مضارع التزامی وفعل امراضافه می شود.

5- ازنظرجایگاه اشغال وندهای تصریفی بعدازونداشتقاقی قرارمی گیرند. بنابراین اگرواژه ای هردو وند اشتقاقی وتصریفی راداشته باشد،حق تقدّم با وند اشتقاقی است. برای نمونه واژه ی«ایرانی ها» ازتکواژمستقل«ایران+ وند«ی»+ها

«وندتصریفی» ساخته شده است وواژه ی دانشمندان ازتکواژمستقل دان+ تکواژهای«ش ومند»+ تصریفی«ان» تشکیل شده است. درهرمثال وند اشتقاقی مقدّم بر وندتصریفی است.

مهم ترین وندهای تصریفی فارسی امروز

وندهای تصریفی فارسی امروزعبارت انداز:

 1- «ی» نکره، این پسوند به پایان بسیاری ازاسم هااضافه می شود. مانند مردی،کتابی،انسانی و000

2- نشانه های جمع ان ، ها وهم چنین نشانه های جمع عربی دخیل درزبان فارسی مانند«ات،ین،ون»

 3- ضمایر:م،ت،ش،مان،تان،شان،       کتابش،گفتمش   و000

4- تروترین،نشانه های صفت تفصیلی وعالی درزبان فارسی .    عالی ترین، خوب ترین

5- نشانه های ماضی ساز: درزبان فارسی امروزتنها پنج نشانه ی فعال ماضی ساز ت- اد- د- ید- ست  وجود دارد که به آخر«بن مضارع» اضافه می شوند و«بن ماضی»می- سازند. مثال :

بن مضارع  کش+ ت(نشانه ی ماضی ساز)= کُشت (بن ماضی)

بن مضارع  خور+ د(نشانه ی ماضی ساز)= خورد (بن ماضی )

بن مضارع ایست+اد(نشانه ی ماضی ساز)=ایستاد (بن ماضی)

بن مضارع رس+ید (نشانه ی ماضی ساز)=رسید(بن ماضی)

بن مضارع آرا+ست(نشانه ی ماضی ساز)=آراست(بن ماضی)

مواردی نیزوجودداشته که بن ماضی آن هابابن مضارعشان متفاوت است.مانندبن مضارع«بین»وبن ماضی «دید».

6-تکواژگذراساز(متعدی)«ان»که به آخربن مضارع بعضی ازافعال لازم درمی آید

وان راگذرای به مفعول یا متعدی می سازد،مانند رس+ان+-َ(شناسه) رساند.

7- پیشوندهای«می،ب،ن،م »که به اول فعل می پیوندد. مثال:می گفت،می رویم،برود

برو،نرو،نگفت،مشنو،مبادا.

وندهای اشتقاقی

درمیان وندهای زبان فارسی،آن گروه ازوندها که به اول یامیان ویاپایان تکواژهای

آزادیا واژه هامی پیوندند وبربارمعنایی آنهامی افزایندویا مقوله ی دستوری آن هارا

تغییرمی دهند«وندهای اشتقاقی»می گویند.

سود(اسم) +ونداشتقاقی (مند) سودمند(صفت)

بین(بن فعل)+ وند اشتقاقی-ِ ش= بینش(اسم)

ویاافزودن میانونداشتقاقی«و»درمیان دوبن فعل،یک اسم مشتق مرکب به دست می آید.

گفت وگو،واژه هایی که بدین طریق یعنی با افزودن ونداشتقاقی به یک یادو تکواژآزاد یا

واژه به دست می آیدمشتق یا مشتق مرکب نام دارد.

زبان شناسان از«وندهای اشتقاقی»به عنوان مهم ترین ابزارواژه سازی نام می برند.

این وندهای اشتقاقی زیادتر ازوندهای تصریفی هستند.

درمقایسه باوندهای تصریفی که بیشترپسوندهستند،وندهایاشتقاقی هم به صورت پیشوند

ومیانوندوهم پسوند ظاهرمی گردند.

پیشوندهای فعال زبان فارسی امروز

پیشوندهای موجودزبان فارسی با توجه به نوع واژه هایی که باآن می پیوندند ،به شرح زیرمی باشند:

1-پیشوندهایی که به آغازاسم اضا فه می شوند وصفت می سازند.مانند:با،بی،نا،هم-  باادب  بی کار،نا کام،هم کار

2-مهم ترین پیشوندهایی که به اول فعل می پیوندند وصفت می سازند.

مانند:نا- ن-      (ناشناس-نسوز-نشکن).

3-پیشوندهایی که درآغازفعل قرارمی گیرند وگاهی درمعنی آن تغییرایجاد می کند.

مانند:بر،در،باز،فرا،فرو   (برداشت،درافتاد،بازداشت،فراگرفت،فرورفت).

پسوندهای فعال زبان فارسی امروز

پسوندهای اشتقاقی زبان فارسی امروزبه لحاظ کمّی بسیاربیش ترازپیشوندها ومیانوندهای اشتقاقی زبان فارسی هستند. 1- پسوندهایی که به آخراسم اضافه می شودوصفت می- سازد،عبارت انداز: (ی،گر،انه،مند،روف،ناک،وار،گین،ین)

مثال: تهرانی- ستمگر- مردانه- سودمند- سخنور- بیمناک- امیدوار- شرمگین- زّرین

2- پسوندهایی که به آخراسم اضافه می شودواسم دیگرمی سازد،عبارت انداز: (ی،یّت،انه،چی،بان،دان،ستان،گاه،زار،-َ ک،چه،واره)

مثال: بخاری- جمعیّت- صبحانه- قهوه چی باغبان- نمکدان- سروستان- خوابگاه- نمکزار- شهرک- کتابچه- گوشواره

 

3- پسوندهایی که به آخرصفت اضا فه می شوند واسم می سازند،

عبارت انداز: (ی،گری،ه،- َ ک)      درستی- وحشیگری هزاره سرخک

4-پسوندهایی که به آخر«بن فعل»اضافه می شوند وصفت می سازند،عبارت انداز:

ه،ان،-َ نده،ا،گار،ار،گر،     شنیده،روان،دونده،توانا،آفریدگار،گرفتار،توانگر

5-پسوندهایی که به آخرفعل اضافه می شوند واسم می سازند،عبارت انداز:

(ه،-ِ ش)             ناله-خنده آموزش

6-پسوندهایی که به آخرصفت اضافه می شوند وصفت می سازند،عبارت اند از:

(گانه- ین- انه)        چهارگانه-دروغین مجرمانه

میانوندهای زبان فارسی

میانوندها عموماً اشتقاقی هستند وبا قرار گرفتن درمیان دوتکواژآزاد ویا دو واژه،واژه ی

مشتق مرکب می سازند وغا لباً مقوله ی دستوری واژه ها را تغییر می دهند.مانند: (و)-

خرید وفروش، گفت وگو

مهم ترین میانوندهای زبان فارسی

 عبارت انداز: (ا- تا به- و )

سراسر- گوش تا گوش  دست به عصا گفت وگو و000

 


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.